آیپاد در گوشاش است. نمیدانم چه گوش میکند—شاید ستینگ.
به جای خشکی که میرسد این را مینویسد:
مویم برای چه نمناک شود؟ روحم چرا لطیف؟ باران... آه! بله باران!
نظامِ جمهوری اسلامی ایران چه تصوری از علومِ انسانی دارد؟ به نظرم یک راهِ نزدیکشدن به فهمِ این موضوع بررسیِ مقامِ علمیِ آقای حجتالاسلام دکتر عبدالحسین خسروپناه است که امسال با حکمِ وزیرِ علوم به ریاستِ مؤسسهی پژوهشیِ حکمت و فلسفهی ایران منصوب شدند.
قبلاً یکی از مکتوباتِ آقای دکتر خسروپناه را بررسی کردهام؛ این بار بخشی از یک مصاحبهی ایشان با خبرگزاریِ مهر را بدونِ نقد نقل میکنم. متنِ کاملِ خبرگزاری به لحاظِ لفظی کاستیهایی دارد (از جمله اینکه، به نظرِ من، در جاهایی واژههای "کمونیسم" و "کمونیست" را بهاشتباه بهجای هم بهکار گرفته است)، و البته محتمل است که اشتباه از خبرگزاری باشد. به هر حال، غرضِ من توجهدادن به قوتِ تحلیلِ جنابِ خسروپناه است نه تسلطشان بر زبان. در ضمن، نشانیِ مطلبِ خبرگزاریِ مهر را در سایتِ رسمیِ مؤسسه (در بخشِ "مؤسسه در رسانهها") میشود دید—یا دستکم در ساعتِ هشتِ شبِ بیستوهشتمِ آذرِ نود میشد دید.
حجت الاسلام خسرو پناه با اشاره به این که ضعف فلسفی مارکسیسم باید در این میان مورد توجه قرار گیرد گفت: مارکسیسم ادعا می کرد که فلسفه ای مبتنی بر علوم تجربی است. علوم تجربی مبتنی بر مبانی پست مدرن شده بود و پست مدرنیستها هم نسبی گرا بودند و به معرفت قائل نبوده و اعتقاد دارند که تجربه نه تنها مفید یقین نیست بلکه نمی تواند هیچ نظریه را اثبات کند و مرتب درحال تغییر است ، وقتی علم با مبانی پست مدرن تزلزل پیدا کند، فلسفه ای که مبتنی بر علم تزلزل یافته است، متزلزل خواهد شد، از این رو منطق دیالیستیک آنها دچار آسیب و بحران جدی شد و وقتی فلسفه و فرهنگ مارکسیسم آسیب ببیند به طور طبیعی اقتصاد آن هم آسیب خواهد دید. وقتی چهار رکن مهم اقتصاد، فرهنگ و فلسفه و آسیب دیدند مارکسیسم فروپاشید و دچار بحرانهای متعددی شد.
ستمدیدهبودن بدیای دارد که گاهی شاید خودِ ستمدیده به آن توجه نکند: اینکه میتواند شخص را تلخ و بیمنطق و نامنصف کند.
از این هم بدتر وقتی است که ستمدیده شبیهِ ستمگر میشود، و خبر ندارد. میخواهد با استبداد مبارزه کند، و خودش—هنوز به قدرت نرسیده—بهغایت مستبد است. برخوردش با انتقاد این نیست که شاید منتقدْ حرفِ درست یا بهدردخوری هم زده باشد: خشمگین میشود و خشماش را مهار نمیکند—دشنام میدهد، شعر میخوانـَد، مسخره میکند، انگیزهجویی میکند، تهمت میزند، بایکوت میکند.
و استبدادزدگی منحصر به وقتی نیست که رفتارمان آگاهانه استبدادی است. مثلِ تبعیض است: شاید بدترین شکلاش وقتی است که خودمان هم متذکر نیستیم رفتارمان و گفتارمان تبعیضآمیز است؛ متذکر نیستیم که شخصیتمان ساختهی ایدئولوژیِ تبعیضی است. و شاید در بعضی حیطهها چیزی بهتر از گفتار—آن هم گفتارِ بیتأمل—شخصیتمان را نشان ندهد.
کسی که با هیولاها میجنگد باید مراقب باشد که خودش هیولا نشود...
نامهی سرگشادهای منتشر شده است با صدها امضا، که تعدادِ معتنابهی از امضاکنندگاناش افرادِ برجستهای هستند. عنوانِ نامه تا حدی گویای محتوایش است:
نامهی سرگشادهی جمعی از دانشآموختگان ایرانی در محکومیت حمله به سفارت انگلستان در تهران.
به نظرِ من حمله به سفارت (و نیز حمله به باغِ قلهک، که در نامه از آن ذکری نشده) اولاً غیراخلاقی و ثانیاً نابخردانه بوده است—به نظرم لازم نیست در این موارد توضیحی بدهم. شخصاً خوشحالام که، تا جایی که میدانم، هیچ کدام از مقاماتِ بلندپایهی اجرایی یا قانونگذارِ جمهوری اسلامی علناً از این حرکات حمایت نکردهاند، و خوشحالام که وزارتِ امورِ خارجه در موردِ حمله به سفارت اظهارِ تأسف کرده است و آقای وزیر گفته است که این اتفاق تکرار نخواهد شد. و آیتالله العظمی آقای ناصر مکارمشیرازی که از مراجعِ تقلیدِ نزدیک به حکومت هستند لازم دانستهاند که "با صراحت" مردم را از اعمالِ فراقانونی نهی کنند. و حتی بیشتر از این: گفتهاند که "به احتمال بسیار قوى در اینگونه موارد افراد نفوذى خود را به میان جوانان پاکباز مىفرستند تا دست به تخریب و اقدامهاى دیگرى بزنند و در سطح جهان بر ضد ما تبلیغات وسیعى راه بیندازند که انداختند"، و خواستهاند مردم کاری نکنند که "هزینههاى زیادى باید براى آن بپردازیم".
گفتنِ اینها البته به این معنا نیست که من با کارِ قانونیی مجلس شورای اسلامی در الزامِ دولت به تحدیدِ روابط با پادشاهیِ متحدِ بریتانیای کبیر و ایرلندِ شمالی موافقام—اما این بحثِ دیگری است. حرفام در اینجا ناظر به بخشی از نامهی سرگشاده است:
[...] اطلاق عنوان «دانشجو» برای عاملین این اعمال خشونت بار را درست نمیدانیم. گرچه وجود دانشجو در میان عاملین حمله به سفارت بریتانیا کاملاً محتمل است، تأکید میکنیم که عاملین این حمله به هیچ وجه نمایندهی عامهی دانشجویان ایرانی نیستند.
اینکه امضاکنندگان میخواهند تأکید کنند که عاملانِ حمله نمایندهی عامهی دانشجویانِ ایرانی نیستند البته واضح است: بسیاری از امضاکنندگان تصریح کردهاند که دانشجو هستند. اما نمیفهمم که امضاکنندگانِ نامه یا نویسندگاناش چرا اطلاقِ "دانشجو" بر اشغالکنندگانِ سفارت (و احتمالاً بر فاتحانِ باغِ قلهک) را درست نمیدانند. آیا این درستندانستن از جنسِ این نیست که مثلاً در پایانِ بازیِ فوتبالْ مسؤولی میگوید که کسانی که سنگپرانی و صندلیشکنی کردهاند و دشنام دادهاند نه تماشاگرِ واقعی، که گروهی "تماشاگرنما" بودهاند؟ (لابد چون تماشاگرانِ فوتبال در ایران بیشبهه بهترین تماشاگرانِ دنیا هستند.)
قیدِ "کاملاً محتمل" هم احتمالاً—و شاید اشتباه کنم—نقشاش تأکیدی بلاغی بر اصلِ مدعا است، یعنی "که اینها را دانشجوخواندنْ خطا است، گرچه شاید معدودی دانشجو هم بینشان باشد." اما تصورِ من این است که حتی ده سال پیش هم میشد در دانشگاههای تهران صدها نفر پیدا کرد که آمادهی حمله به سفارتها باشند—یا شاید امضاکنندگان معتقدند که در دانشگاههایشان در ایران همهی شرکتکنندگان در مراسمِ سیاسی و تشکیلاتِ بسیج از خارج از دانشگاهها میآمدهاند؟ با سیاستهای اخیرِ وزارتِ علوم در برگذاریِ متمرکزِ آزمونهای تحصیلاتِ تکمیلی به نظر میرسد که پیداکردنِ چنین دانشجویانی حتی—و مخصوصاً—از میانِ دانشجویانِ دورههای دکتری بسیار راحتتر هم شده باشد، و از این هم راحتتر بشود.
(حدس میزنم که منظورِ نویسندگان بیشتر انکارِ خودجوشبودنِ حملات بوده باشد؛ اگر اینطور باشد، به نظرم بهتر بود بهجای انکارِ دانشجوبودنِ معترضان در یک جمله شواهدی برای خودجوشنبودن میآوردند.)
البته که خوب است و نشانهی احساسِ مسؤولیت است که فرداً یا جمعاً در موردِ مسائلِ مهمی از جنسِ حمله به سفارت موضع بگیریم. اما چرا از موضعگیری و تحلیل فراتر برویم و بگوییم که کسانی که فلان کارِ خلافِ میلِ ما را انجام دادهاند دانشجو (یا ایرانی، یا ...) نیستند؟ به نظرم این خودراهمهانگاشتن در بیانیهها از نشانههای استبدادزدگی است—مستبداناند که این را به رسمیت نمیشناسند که کسانی جورِ دیگری هستند.
دندانِ شکسته و دندانِ پوسیده. و دیشب که ح میخواست و من نتوانستم. و سرماخوردگی. و خوابِ تبآلودِ طولانی. و کارِ مقاله که پیش نمیرود. و سروصدا. و روزی که دردِ کلیه بیتابام کرده بود و [...]. و آب که صبح سرد بود. و فیلترشکنی که کند و شکننده است.
بعد، پیامی از تو میرسد، و اوضاع خیلی هم بد نیست؛ خیلی هم بد نیست...
***
چایام سرد شده؛ دارم فکرمیکنم که
اصلاً چرا از تختخواب بلند شدم.
بارانِ صبحْ پنجرهام را با بخار پوشانده
و هیچ چیزی نمیتوانم ببینم.
و حتی اگر هم میشد دید همه چیز خاکستری میبود
اما عکسِ تو روی دیوار به یادم میآورَد
که اوضاع خیلی هم بد نیست؛ خیلی هم بد نیست.
صحبتِ آقای محمدجواد لاریجانی با MSNBC به نظرِ من نمونهای است ازجدلِ موفق—به نظرم آقای لاریجانی موفق است و مجریِ برنامه و سه آقای همراهاش در بحث شکست میخورند. منظورم از جدلْ گفتوگویی است که هدفِ طرفهایش نه کشفِ حقیقت بلکه منکوبکردنِ حریف در نظرِ کسانی است که گفتوگو را دنبال میکنند. (توجه کنید که از این تعریف برنمیآید که طرفهای درگیر در جدل لازم است دروغ بگویند. در ضمن، کیهان هم در موردِ این گفتوگو گزارشی منتشر کرده است.)
صرفِ همین که لاریجانی با سه—یا چهار؟—نفر طرف است به نظرِ من به نفعِ او است، حتی اگر لحاظ نکنیم که حریفانِ او مؤدب نیستند. (یک مثال: در 1:39 مجریِ برنامه انگلیسیِ لاریجانی را با لحنِ به-گوشِ-من-نامؤدبانهای اصلاح میکند.) تصورِ من این است که بیادبیِ جدلکننده باعثِ کمشدنِ قدرش نزدِ مشاهدهکنندگان است. خندیدن به کسی و قطعکردنِ صحبتاش از مصادیقِ روشنِ بیادبیاند.
لاریجانی در موردِ برنامهی هستهای هم خوب صحبت میکند؛ اما به نظرم بزرگترین موفقیتاش در این جلسه در موردِ سه زندانیِ سابقِ امریکایی است. در 9:44 یکی از آقایان در موردِ جهانگردانِ امریکایی میپرسد: چرا دستگیرشان کردید و یک سال نگهشان داشتید؟ لاریجانی میگوید فرض کنید که نیروهای امنیتیِ شما... و سؤالکننده حرفاش را قطع میکند: شما اینجا هستید [احتمالاً یعنی که نیروهای امنیتیِ ما کاری به شما—که ایرانی هستید—نداشتهاند]. لاریجانی میگوید که لاریجانی با ویزا اینجا آمده است، و حالا حرفاش را راحتتر ادامه میدهد: فرض کنید نیروهای امنیتیِ شما که در مرزِ مکزیک گشت میزنند سه ایرانی را دستگیر کنند و بپرسند شما چرا در امریکا هستید، و جواب بشنوند که ما داشتیم در صحرا گردش میکردیم! طبیعتاً، با توجه به روابطِ خصمانهی ایران و امریکا، مدتها تحقیق میکردید با ظنِّ قوی در این مورد که آمدهاند جایی را منفجر کنند. بهکنایه—ولی بیتغییرِ لحن—اسمِ گوانتانامو را هم میآورَد.
در جدل مهم نیست که اصولاً این استدلالهای "خودِ شما چطور؟" چه چیزی را نشان میدهند: از اینکه که نشان دهید من هم در موقعیتِ مشابهی کاری مشابهِ شما کردهام یا خواهم کرد نتیجه نمیشود که کارِ شما بد نبوده است! (شاید توضیحِ روانیِ موضوع چیزی شبیه به این باشد: منِ امریکایی گمان میکنم که ایرانیانْ بیرحم و نامعقولاند که سه جهانگردِ ما را یک سال زندانی کردند. حالا میبینم که خودِ ما هم اگر در وضعیتِ متناظری سه ایرانی را دستگیر میکردیم رفتارمان غیر از این نمیبود. پس رفتارِ ایرانیان طبیعی و لذا پذیرفتنی بوده است.)
در جدل—بدیهی است که—مهم است که از موضوع اطلاعاتِ زیاد داشته باشیم. جوابِ مناسبی به لاریجانی این میبود که: شما از این متهمان به جاسوسی/خرابکاری وثیقه گرفتید و علیالقاعده میدانستید که اگر از ایران بروند دیگر برنمیگردند. اگر تحقیقاتتان ناتمام بود چرا رهایشان کردید؟ اگر تمام شده بود و اتهام رد شده بود چرا برای آزادکردنشان پول گرفتید؟ (آیا جریمهی ورودِ غیرقانونی به ایران برای هر نفر نیممیلیون دلار است؟ اینقدر زیاد؟) اگر تحقیقات تمام شده بود و اتهام اثبات شده بود هم چرا با این مبلغ آزادشان کردید؟ (آیا تاوانِ توطئه بر ضدِ امنیتِ ملـّیِ شما اینقدر کم است؟) حریفانِ لاریجانی ظاهراً یا از این ماجرای وثیقه خبر نداشتهاند یا به فکرشان نرسیده بهکارش بگیرند.
حدس میزنم که این گفتوگو وضعِ ایران را در نظرِ مخاطبانِ آن برنامه بهتر کرده باشد، و جای تشکر دارد. تحریمها بر ما—ما که در ایران زندگی میکنیم—اثرِ بد دارد، و به نظرم مهم است که سعی کنیم افکارِ عمومیِ ایالاتِ متحده را نسبت به ایران نرمتر کنیم.
و به نظرم بخت با آقای لاریجانی همراه بوده است که دربارهی حقوقِ بشر از او نپرسیدند: نمیدانم در موردِ حدِ زنا و کیفرِ ارتداد و حقوقِ همجنسگرایان یا حبسِ خانگیِ مقاماتِ ارشدِ سابق چه میتوانست بگوید. مخاطبشناستر از آن است که مثلاً بگوید در ایران همجنسگرا نداریم.
میگویم گاهی مشاهدهی اوضاع حالام را بد میکند. میگویم که حالا بد کرده است. برایم فصل میگوید در اینکه موقعیتهایی هست که از این خیلی بدتر است. خب، گیرم که درست میفرمایید؛ این چه ربطی به حالِ من دارد؟ ظاهراً امرِ واقع این است که هر وضعِ بدی که در آن باشید وضعِ بدتری در جایی هست، یا بوده است، یا دستکم متصور است که باشد.
شاید وقتی کسی از اوضاع شکوه میکند همیشه بهترین کار موعظه نباشد—خواه موعظهی خدامحور از جنسِ حکایتِ شیخ که استطاعتِ پایپوشی نداشت، خواه از این موعظههای انسانمحور که روزِ بهتری فرا خواهد رسید که ما دوباره کبوترهایمان را الخ. کارهای دیگر هم میشود کرد: دعوت به قدمزدن یا سینما، شکلاتدادن، فرستادنِ پیامی محبتآمیز.
ایالاتِ متحدهی امریکا دو کشورِ همسایهی ما را—در شرق و غرب—اشغال کرده است. کارِ عاقلانه آیا بیتفاوتی است؟ چند سال پیش چامسکی نوشته بود که گفتمانِ امریکا در موردِ مداخلهی ایران در عراق جداً مبتنی بر این فرض است که امریکا مالکِ دنیا است. و پرسیده بود که امریکا چه میکرد اگر ایران به کانادا و مکزیک حمله کرده بود و اشغالشان کرده بود (و البته نامِ کارش "آزادسازی" میبود).
در گزارشِ مکتوبی که از صحبتهای ژنرال جک کین در سایتِ کنگرهی امریکا هست صحبتی از کشتنِ سردار قاسمِ سلیمانی نیست. اما در یک ویدئوی منتشرشده در همان سایت میتوان شنید و دید که ایشان میگویند که اولین گزینه از نظرِ ایشان عملیاتِ گستردهی نظامی نیست. توضیح میدهند تحریمها اثرِ عمدهای نداشته است. میگویند که اگر جامعهی جهانی با ما [ایالاتِ متحده] همراهی نمیکند، بدونِ آنها پیش برویم. در 3:27 میگویند:
چرا اجازه میدهیم که فرماندهانِ نیروی قدس، که سی سال است کشتنِ ما را سازماندهی کردهاند، راستراست راه بروند؟ چرا نمیکشیمشان؟ کسانِ دیگری را که دارند سازمانهای تروریستیای بر ضدِ ایالاتِ متحده را اداره میکنند میکشیم. این افراد تقریباً هزار نفر از ما را کشتهاند؛ چرا نمیکشیمشان؟
با میهنپرستی میانهای ندارم؛ با این حال، تعجب میکنم وقتی میبینم که بعضی مخالفانِ جمهوریِ اسلامی ظاهراً به مقابلهی ایران و امریکا در منطقه چنان مینگرند که گویی حکومتِ ایران زورگو و مداخلهگر و متجاوز است و امریکا خلافِ همهی اینها است. و فقط تصور کنید که کسی در یک کمیسیونِ مجلسِ شورای اسلامی چیزی نظیرِ حرفهای آقای کین را دربارهی یکی از فرماندهانِ امریکایی میگفت.
راستی، از آن سلاحهای کشتارِ جمعی خبری نیست؟
نهنگ در میان ماهیان تشخصِ دوگانهای دارد:
اولاً، از دور که دیده شود،
در میانشان برجسته است
و، ثانیاً، با بررسیِ دقیق
معلوم میشود که اصلاً ماهی نیست.
--اِم.اِف. مِیــِر.
چه شاعری بوده است این مِیــِر، و انگار که این عصارهی کتابِ من است.
تصورم این است که آن روزها گوگل چیزی در موردِ این متن نشانام نداد. به هر حال، اخیراً متنِ اصلی را پیدا کردم. چند سطرِ اولِ مقالهی فنّیای بود (و ویراستارانِ کتاب هم با دقت نقلاش نکرده بودند). چقدر شکستنِ سطرها اثرگذار است. و فرزانه امروز سیساله شده است.