ه‍.ش. ۱۳۹۵ اسفند ۲۱, شنبه

"ویراستاری"، و ویرایشِ متونِ اخیراًتولید‌شده‌ی خودمان


احساسِ خوبی ندارم وقتی کسی می‌گوید که دارد کتابی را ویراستاری می‌کند. احساسِ ناخوب‌ام مربوط می‌شود به این واژه‌ی "ویراستاری": آیا آن شخص مثلاً این را هم می‌گوید که دارد کتابی را مترجمی می‌کند؟ یا مقاله‌ای را مؤلفی می‌کند؟

اما چرا احساسِ بدی ندارم اگر بشنوم که مثلاً لینکلِیتِر مشغولِ کارگردانیی فیلمی است؟ این تفاوتِ احساس‌ها قاعدتاً باید توضیحِ دستوری یا زبانشناختی‌ای داشته باشد. شاید یک تبیین‌اش این باشد که در موردِ صفتِ فاعلیِ "ویراستار" (برساخته از مصدرِ تازه‌ساخته‌ی "ویراستن")، اسم‌مصدرِ "ویرایش" را هم داریم، اما در موردِ "کارگردان" چنین چیزی—متمایز از خودِ واژه‌ی "کارگردانی"— نداریم.  

حدسِ بی‌پشتوانه‌ و احتمالاً کم‌سوادانه‌ی من این است که کسی که صحبت می‌کند از "ویراستاری" اصولاً آشناییِ جدی‌ای با مفهومِ ویرایش ندارد، یا دست‌کم ابتدائاً با مفهومِ ویراستار آشنا شده است نه با مفهومِ ویرایش. 

و اگر صحبت از "ویراستاری"کردنْ عمدتاً‌ به لحاظِ لفظی است که ناخوشایند است (یا دست‌کم برای من این‌طور است)، چیزِ دیگری هست که به‌نظرم مفهوماً اشتباه است و شنیدن‌اش گاهی لبخندی هم به همراه می‌آورَد: اینکه کسی صحبت از این کند که متنی را که مثلاً یک ماه پیش ترجمه کرده است حالا باید بنشیند و ویرایش کند. به‌نظرم چنین کسی می‌خواهد بگوید که باید ترجمه‌اش را با اصل مقابله کند، یا در نثرِ فارسی‌اش بازنگری کند، یا سعی کند سهوالقلم‌ها را بیابد و اصلاح کند، یا کلّاً متن را یک بارِ دیگر بخوانَد، یا متن را تنقیح کند، و از این قبیل. آن‌طور که من مفهومِ ویرایش را می‌فهمم، کسی نمی‌تواند نوشته‌ی خودش را—دست‌کم تا وقتی هنوز زیاد از آن فاصله نگرفته و نمی‌تواند چونان خواننده بخواندَش—ویرایش کند. 

شاید هنوز دیر نشده باشد؟

۲ نظر:

  1. در زبان انگلیسی شنیدن این که کسی بگوید مشغول ادیت کردن پایان نامه یا مقاله ام هستم چندان غریب نیست. معنای آن این است که چیزکی نوشته ام و دارم روی آن کار می کنم. در فارسی هم "ویرایش" را "زیاد یا کم کردن مطلب، تصحیح و تنقیح" معنا کرده اند. بنا بر این به نظرم گفتن این که دارم نوشته ام را ویرایش می کنم خیلی بیراه نباشد. البته می دانیم که مقاله و پایان نامه و کتاب و حتی شعر و ترانه در نهایت از دید انتقادی چند نفر می گذرد، اما کار خود شخص روی نسخه اولیه اثرش هم احتمالا مصداق ویرایش است.

    پاسخحذف
  2. اون طور که یادمه توکتابای درسی دبیرستان هم از «ویرایش» نوشته بود و از «ویراستار»

    پاسخحذف